Co to jest masoneria? Masoneria, czyli wolnomularstwo, to ogólnoświatowe stowarzyszenie braterskie, którego członkowie, zwani wolnomularzami lub masonami, spotykają się w lokalnych grupach zwanych lożami masońskimi i posługują się rytuałem, symbolami oraz nauką moralną zaczerpniętymi z rzemiosła średniowiecznych kamieniarzy. Nowoczesną formę przybrała 24 czerwca 1717 roku, gdy cztery londyńskie loże utworzyły pierwszą Wielką Lożę. Rytuały są prywatne, samo istnienie masonerii jest jawne.
Werdykt: ● Udokumentowane (historia masonerii, początki, rozwój) · ◐ Sporne (dokładny związek z cechami średniowiecznymi) · ✕ Brak dowodów (że masoni potajemnie rządzą państwami)
Najważniejsze fakty w skrócie
| Pytanie | Krótka odpowiedź |
|---|---|
| Co to jest masoneria? | Stowarzyszenie braterskie z rytuałem i nauką moralną |
| Kto założył masonerię? | Brak jednego założyciela; pierwsza Wielka Loża powstała w Londynie w 1717 roku |
| Kiedy powstała masoneria? | Udokumentowane loże od końca XVI wieku; era Wielkich Lóż od 1717 |
| Gdzie powstała? | Szkocja i Anglia |
| Czy to tajne stowarzyszenie? | Rytuały są prywatne; loże i członkostwo są jawne |
| Ile jest stopni? | Trzy w „rzemiośle”: Uczeń, Czeladnik, Mistrz |
| Główny symbol | Węgielnica i cyrkiel, często z literą G |
| Potępiona przez Rzym od | 28 kwietnia 1738 (In eminenti apostolatus) |
Twierdzenia na wadze
| Twierdzenie | Werdykt | Co mówią źródła |
|---|---|---|
| Początki masonerii to cechy kamieniarzy | ◐ Sporne | Najstarsze teksty to rękopisy murarzy, ale droga od lóż rzemieślniczych do lóż dżentelmenów jest przedmiotem debaty |
| Masonerię założono w 1717 roku | ● Udokumentowane, z zastrzeżeniem | 1717 to pierwsza Wielka Loża, nie pierwsza loża |
| Sięga Salomona, Egiptu lub templariuszy | ✕ Obalone jako historia | Legendy wpisane do dawnych rękopisów, nie dowody |
| Kościół katolicki potępia masonerię od 1738 | ● Udokumentowane | Klemens XII, bulla In eminenti, 28 kwietnia 1738 |
| Jedna ukryta hierarchia kontroluje wszystkich masonów | ✕ Brak dowodów | Loże i wielkie loże dzieliły się, rywalizowały i ignorowały nawzajem |
Jaka jest historia masonerii?
Historia masonerii zaczyna się od rzemiosła kamieniarzy. Najstarszym tekstem masońskim jest Poemat Regiusa, datowany na około 1390 rok. Wywodzi rzemiosło od Euklidesa i sprowadza je do Anglii za króla Athelstana: to legenda, nie zapis historyczny. W Szkocji loże regulowały statuty Williama Schawa z lat 1598 i 1599.
Skąd się wzięła masoneria? Początki wolnomularstwa
Pierwsze znane z nazwiska osoby niebędące kamieniarzami pojawiają się w XVII wieku. Sir Robert Moray został przyjęty w Newcastle przez członków loży z Edynburga 20 maja 1641 roku, a Elias Ashmole zanotował w dzienniku, że został wolnomularzem w Warrington 16 października 1646 roku. Żaden z nich nie jest pierwszym masonem spekulatywnym w dziejach, to tylko pierwsi, których nazwiska przetrwały. Wielka Loża Szkocji wskazuje na wcześniejsze przyjęcia nie-kamieniarzy w Edynburgu w 1634 roku.
Kiedy powstała masoneria?
24 czerwca 1717 roku cztery londyńskie loże utworzyły pierwszą Wielką Lożę. To data najczęściej podawana jako narodziny nowoczesnego wolnomularstwa. Oznacza początek zorganizowanej masonerii prowadzącej dokumentację, a nie początek lóż masońskich w ogóle.
Jak masoneria rozprzestrzeniła się na świecie?
- Francja. Pierwsza loża, której istnienie jest pewne, działała w Paryżu około 1725 roku. W 1728 książę Wharton, były wielki mistrz w Londynie, został uznany za wielkiego mistrza wolnomularzy we Francji. Pierwszą Wielką Lożę Francji historycy datują na rok 1728 lub 1738.
- Hiszpania. Loża zebrała się w Madrycie 15 lutego 1728 roku, zwołana przez Whartona. Inkwizycja ścigała loże, a Ferdynand VI zakazał wolnomularstwa 2 lipca 1751 roku.
- Niemcy. Pierwszą lożę założono w Hamburgu 6 grudnia 1737 roku. Loża Absalom otrzymała angielski patent 23 października 1740 roku i założyła loże córki w Brunszwiku, Hanowerze i Celle.
- Ameryka. „Pennsylvania Gazette” Benjamina Franklina donosiła o lożach w Pensylwanii w grudniu 1730 roku. Henry Price założył Prowincjonalną Wielką Lożę w Bostonie w 1733 roku.
- Polska. Ludwik Hass, czołowy historyk polskiego wolnomularstwa, ujmuje pierwsze stulecie masonerii warszawskiej w latach 1721–1821. Wykaz Stanisława Małachowskiego-Łempickiego obejmuje polskie loże w latach 1738–1821. Andrzej Zwoliński pisze, że król Stanisław August Poniatowski wstąpił do loży Pod Trzema Hełmami w 1777 roku; należy to zweryfikować z Hassem.
Czy masoneria to tajne stowarzyszenie?
Trafniej mówić o stowarzyszeniu z tajemnicami niż o tajnym stowarzyszeniu. Rytuały lóż i hasła stopni są prywatne. Istnienie lóż masońskich, ich konstytucje, historie i w wielu okresach listy członków są jawne. Większość wiedzy pochodzi z protokołów lóż, drukowanych konstytucji, akt policyjnych i wspomnień członków.
W co wierzą masoni?
Masoneria uczy moralności przez rytuał i alegorię i nie jest kościołem. Loże w tradycji Zjednoczonej Wielkiej Loży Anglii wymagają wiary w Istotę Najwyższą, natomiast Wielki Wschód Francji zrezygnował z tego wymogu w 1877 roku, co jest jednym z powodów, dla których obie tradycje wzajemnie się nie uznają. Członkowie pochodzą z różnych wyznań.
Jakie są stopnie masońskie?
Rzemiosło ma trzy stopnie: Uczeń, Czeladnik i Mistrz. Wyższe systemy „boczne”, jak Ryt Szkocki z numerowanymi stopniami do 33., to dodatki dobrowolne, a nie drabina dowodzenia.
Jakie są symbole masońskie?
Najbardziej znanym symbolem masońskim jest węgielnica z cyrklem, zwykle z literą G pośrodku. Oba narzędzia pochodzą z rzemiosła kamieniarza i w rytuałach oznaczają prawe postępowanie. Inne emblematy to poziomica, pion i oko opatrzności, symbol starszy od masonerii, obecny także w sztuce chrześcijańskiej.
Kto był znanym masonem?
Udokumentowanymi członkami byli m.in. Benjamin Franklin, George Washington, Wolfgang Amadeus Mozart i Winston Churchill. Twierdzenia, że większość Ojców Założycieli USA była masonami, są sporne i dla każdego nazwiska potrzebują zapisu z loży, zanim uznamy je za Udokumentowane (planujemy o tym osobny artykuł).
Dlaczego masonerię zakazywano i się jej obawiano?
28 kwietnia 1738 roku papież Klemens XII wydał bullę In eminenti apostolatus, pierwsze papieskie potępienie wolnomularstwa. Kolejni papieże powtarzali potępienie, a Watykan wracał do sprawy w XX wieku i ponownie w 2023 roku. Działały też państwa: przykładem jest hiszpański dekret z 1751 roku, a naziści rozwiązali niemieckie wolnomularstwo w 1935 roku.
Jak czytać książki o masonerii
Zacznij od historyków pracujących na archiwach. W przypadku Polski to prace Ludwika Hassa, zwłaszcza Sekta farmazonii warszawskiej. Popularni autorzy, jak Stanisław Krajski, publikują polemiczne książki, m.in. Masoneria polska i okolice oraz coroczną serię. Traktuj je jako tezę autora, nie jako źródło: recenzent masońskiego pisma „Ars Regia” wątpił nawet, czy autor jest prawdziwą osobą. Każde twierdzenie z takiej książki wymaga dokumentu, zanim nazwiemy je Udokumentowanym.
FAQ
Co to jest masoneria prostymi słowami? To stowarzyszenie braterskie mężczyzn (a w niektórych odłamach także kobiet), którzy za pomocą rytuału i symboli z rzemiosła kamieniarzy uczą lekcji moralnych.
Czy masoneria to religia? Nie. Nie jest kościołem ani jego substytutem, choć kilka kościołów, w tym katolicki, ją potępiło.
Czy masoneria jest nadal tajna? Jej rytuały są prywatne. Loże, wielkie loże i wielu członków jest jawnych.
Kiedy powstała masoneria? Udokumentowana działalność lóż sięga końca XVI wieku. Pierwsza Wielka Loża powstała 24 czerwca 1717 roku.
Kto założył masonerię? Nikt jednoosobowo. Wyewoluowała z lóż rzemieślniczych, a Wielka Loża z 1717 roku ją zorganizowała.
Dlaczego masonerię łączy się z teoriami spiskowymi? Bo była zamkniętym stowarzyszeniem rozchodzącym się wśród elit i potępianym przez potężne instytucje, więc plotka wypełniała luki.
Źródła
Początki i Wielka Loża 1717
- Masonic manuscripts (Regius Poem, Old Charges), Wikipedia
- D. Stevenson, ch. 3 „William Schaw, master of works and general warden”, Cambridge Core
- Grand Lodge of Scotland, „The First Speculative Freemason” (Moray 1641, earlier Edinburgh initiations)
- Moray, Robert (SSNE 6599), University of St Andrews
- Elias Ashmole, Wikipedia; UGLE paper „Bro. Elias Ashmole” (diary entry of 16 Oct 1646)
- Scottish Freemasonry and England, PGL of Forfarshire (four London lodges, 1717)
Francja
- Freemasonry in France, Wikipedia
- France, 1723constitutions.com (Wharton 1728, Grand Lodge 1738)
Hiszpania
- UNED Museo Virtual de la Masonería, „La masonería en España (1728-1979)”
- UNED, Real Decreto de Fernando VI prohibiendo la francmasonería, 2 July 1751
Niemcy
- Freemasonry in Germany, Wikipedia (Hamburg 6 Dec 1737; Nazi suppression 1935)
- Germany, 1723constitutions.com (Lodge Absalom, warrant of 23 Oct 1740)
Ameryka
- Grand Lodge of Pennsylvania, Wikipedia (Franklin and the Pennsylvania Gazette)
- Henry Price, Encyclopedia Masonica (Boston 1733)
Polska
- M. Żbikowska, review of L. Hass, Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej, Przegląd Historyczny 74/3 (1983)
- L. Hass on Małachowski-Łempicki’s register: „Dorobek naukowy”, Wielkopolska Digital Library
- B. Karcz, review of A. Zwoliński, Polskie ścieżki masonerii, Studia Socialia Cracoviensia 6 (2014) (the 1777 claim about King Stanisław August)
O Stanisławie Krajskim (autor polemiczny)
- Review of Krajski, Masoneria polska i okolice, Ars Regia 6 (1997), nos. 1-2
- Masoneria polska 2014, library record (Princeton)
Książki i dalsza lektura
- David Stevenson, The Origins of Freemasonry: Scotland’s Century, 1590-1710, Cambridge University Press, 1988 (paperback ISBN 978-0-521-39654-7), Open Library; preface
- Ludwik Hass, Sekta farmazonii warszawskiej. Pierwsze stulecie wolnomularstwa w Warszawie (1721-1821), Warszawa 1980
- Ludwik Hass, Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej w XVIII i XIX wieku, Ossolineum, Wrocław 1982 (ISBN 978-83-04-01195-3), review
- Stanisław Małachowski-Łempicki, Wykaz polskich lóż wolnomularskich oraz ich członków w latach 1738-1821, poprzedzony zarysem historji wolnomularstwa polskiego i ustroju Wielkiego Wschodu Narodowego Polskiego, Kraków 1929
- José A. Ferrer Benimeli, La masonería española en el siglo XVIII, Siglo XXI, Madrid 1974 (ISBN 978-84-323-0140-7), record
- Pierre Chevallier, Histoire de la franc-maçonnerie française, 3 vol., Fayard, Paris 1974-1975, bibliography entry
- Roger Dachez, Histoire de la franc-maçonnerie française, coll. Que sais-je ?, PUF/Humensis, extract
- Helmut Reinalter, Die Freimaurer, C.H. Beck Wissen 2133, München (ISBN 978-3-406-44733-4), catalogue record, sample
- Stanisław Krajski, Masoneria polska i okolice, Wydawnictwo św. Tomasza z Akwinu, Warszawa 1997 (polemical; use with caution, see above)
Napisał The Archivist. Ostatnia aktualizacja: 20 listopada 2026. Szkic przygotowany z pomocą AI i zweryfikowany przez człowieka. Źródła podajemy, byś mógł sprawdzić każde twierdzenie.
Schema.org (wklej do nagłówka strony przez wtyczkę SEO lub blok HTML)
json
{
"@context": "https://schema.org",
"@graph": [
{
"@type": "Article",
"headline": "Co to jest masoneria (wolnomularstwo)? Historia, początki i wierzenia",
"inLanguage": "pl",
"author": {"@type": "Person", "name": "The Archivist"},
"publisher": {"@type": "Organization", "name": "Unveiled History", "url": "https://unveiledhistory.com/"},
"datePublished": "2026-11-20",
"dateModified": "2026-11-20",
"about": ["Masoneria", "Wolnomularstwo", "Historia masonerii"]
},
{
"@type": "FAQPage",
"mainEntity": [
{"@type": "Question", "name": "Co to jest masoneria prostymi słowami?", "acceptedAnswer": {"@type": "Answer", "text": "Stowarzyszenie braterskie, które za pomocą rytuału i symboli z rzemiosła kamieniarzy uczy lekcji moralnych."}},
{"@type": "Question", "name": "Czy masoneria to tajne stowarzyszenie?", "acceptedAnswer": {"@type": "Answer", "text": "Rytuały są prywatne, ale loże, wielkie loże i wielu członków jest jawnych."}},
{"@type": "Question", "name": "Kiedy powstała masoneria?", "acceptedAnswer": {"@type": "Answer", "text": "Udokumentowana działalność lóż sięga końca XVI wieku; pierwsza Wielka Loża powstała 24 czerwca 1717 roku."}},
{"@type": "Question", "name": "Kto założył masonerię?", "acceptedAnswer": {"@type": "Answer", "text": "Nikt jednoosobowo. Wyewoluowała z lóż rzemieślniczych, a Wielka Loża z 1717 roku w Londynie ją zorganizowała."}}
]
}
]
}